Haíti - beinn stuðningur

Hörmungarnar á Haíti hafa eflaust ekki farið framhjá neinum. Rauði krossinn er með söfnun til að aðstoða nauðstadda þar. Það er auðvitað mjög einfalt að hringja og láta bæta 1500 krónum á símreikninginn sinn, en ég bendi fólki á að þar með er auðvitað líka verið að styðja símafyrirtækið sem sér um þjónustuna. Það er einfalt og þægilegt að fara inn á heimabankann og leggja beint inn á Rauða krossinn. Þá er líka hægt að gefa 79 krónurnar, sem annars færu til símafyrirtækisins - eða jafnvel 500 krónur í viðbót. Reikningsnúmer RKÍ er 342-26-12 og kennitalan er 530269-2649.

*Leiðrétt: Mér var bent á að Síminn (ég hafði ekki spáð í hvaða símafyrirtæki þetta væri) gæfi kostnaðinn af símtalinu líka til söfnunarinnar. Þetta hefur ekki alltaf verið reyndin, sem er ástæðan fyrir því að ég hringi ekki í símasafnanir heldur gef beint. Ítreka að þannig er hægt að gefa aðrar upphæðir. Að auki er það spurning hvort Síminn (eða önnur fyrirtæki) eigi að vera að gefa "fyrir" mann, en þetta er stærri umræða en svo að ég nenni í hana hérna.

hverju á að hafna?

Í þessari bévítans Icesave umræðu virðist marga enn greina á um eitt lykilatriði. Á að hafna ríkisábyrgðinni eða hafna því að greiða. Ég hef aldrei getað skrifað upp á neitt hjá InDefense af því mér finnst framsetning þeirra alltaf gölluð. Í fyrra var það hugmyndin um að Íslendingar, svona ljóshærðir og litfríðir, gætu ekki verið hryðjuverkamenn. Undirliggjandi hugmyndin var auðvitað að hryðjuverkamenn væru "öðruvísi" en "við" hér á klakanum.* Og nú er það þessi áskorun til forsetans. Í henni er skorað á hann að synja nýsamþykktum lögum staðfestingar. Framhaldið er að hver sá eða sú sem skrifar undir telji það sanngjarna kröfu "að sú efnahagslega byrði sem ríkisábyrgðin leggur á íslenskan almenning og framtíðarkynslóðir þessa lands, verði borin undir íslensku þjóðina í þjóðaratkvæðagreiðslu." Það er sumsé efnahagslega byrðin, ekki lögin eða samningurinn sem verið er að skora á forsetann að hafna (getur reyndar verið eðlilegt, undirskriftasöfnunin var byrjuð löngu áður en lögin voru samþykkt), þrátt fyrir að InDefense menn segist ekki vera að hafna því að greiða. En ég fæ ekki séð að forsetinn hafi umboð til þess að hafna þessari "efnahagslegu byrði".

Ég fékk þessa sendingu frá kunningja í Skotlandi í gær. Hann, eins og margir kollegar mínir sem hafa áhuga á Íslandi, fylgjast vel með þróun mála hérna. Flestum þykir ansi merkilegt að Ísland telji sig mögulega ekki þurfa að samþykkja greiðslur. Þetta er ágætis samantekt frá Channel 4 News.


En eitt kemur vonandi út úr þessu, og það er að tekið verður af skarið með hvernig þjóðaratkvæðagreiðslur eiga að fara fram, því það hlýtur að vera morgunljóst orðið að meirihluti þjóðarinnar telur forsetann hafa rétt á því að senda þjóðinni lög til afgreiðslu.

* Þetta er sami hugsunarháttur og kemur fram í nýlegri stefnu í Bandaríkjunum, að setja borgara ákveðinna ríkja í gegnumlýsingu en ekki aðra. Þeir eru nefnilega hættulegri en öfgamenn af öðru þjóðerni.

allsherjarhrun

Því er gjarnan haldið á lofti í umræðum um Icesave fíaskóið allt saman að innstæðutryggingakerfi hafi ekki verið ætlað að virka ef til allsherjarhruns kæmi og vísað í skýrslu frá franska seðlabankanum því til stuðnings. Það er rétt, að í þeirri skýrslu segir að innstæðutryggingasjóðum sé ekki ætlað að tryggja innstæður ef til hruns kæmi.

Mér finnst hins vegar merkilegt að seinni hluti sömu setningar í ofangreindri skýrslu kemur aldrei til tals. Eftir kommuna stendur nefnilega að þá eigi aðrir hlutar öryggisnetsins að taka við, þ.e. eftirlitsaðilar, seðlabankar eða ríkisstjórnir.


Setningin, sem rennur milli blaðsíðna 179 og 180 er svohljóðandi: "It is accepted that deposit guarantee schemes are neither meant nor able to deal with systemic banking crises, which fall within the remit of other parts of the "safety net", e.g. supervisors, central bank, government." Eru ekki íslensk yfirvöld að bregðast við hruninu, þótt þau velji að gera það með lántöku innstæðutryggingasjóðs?

af íhaldssemi

Ég tel sjálfa mig vera íhaldssama að mörgu leyti. Ég vil hafa hlutina á sínum stað, vita að hverju ég geng hvað varðar vöru og þjónustu, vil að nemendur mínir skrifi góða íslensku með réttri stafsetningu og þar fram eftir götunum. Þegar ég var í MH var verið að breyta einkunnum úr bókstöfum yfir í tölustafi. Nemendur voru brjálaðir. Þeir vildu hafa bókstafakerfið áfram. Þeir notuðu öll sömu rök og nemendur 15 árum á undan höfðu notað til að berjast fyrir því að viðhalda tölustöfum þegar rætt var um að taka upp bókstafi. Þegar ég fattaði þetta fór ég að hafa gaman af því að fólk teldi ungt fólk vera róttækt.

Ég hef hins vegar losnað við mikið af íhaldsseminni með árunum. Það er kannski ekki að undra, því rannsóknir í dag sýna að konur verða róttækari með árunum. Sumt finnst mér orðið ekkert róttækt, eins og til dæmis að það eigi að breyta nöfnum á nokkrum götum í Reykjavík til að heiðra fyrstu konurnar sem settust í bæjarstjórn fyrir 101 ári. Ég vildi reyndar að þetta hefði verið gert í kringum 100 ára afmælið, en rétt eins og það tók 151 ár, einn mánuð og 13 daga frá fæðingu Bríetar Bjarnhéðinsdóttur að vígja minnismerki um hana (sem reyndar tekur sig svakalega vel út núna í frostinu, mæli með að þið kíkið á það við Þingholtsstræti), þá mátti búast við því að þetta gerðist ekki á slaginu. Enda hefur Bríet ekki fengið götu kennda við sig, frekar en flestar konur (fyrir utan nokkrar úr Íslendingasögunum). Skúli fógeti átti tvær götur (og næstum þrjár eftir að Skúlagötunni var skipt í tvennt). Ætli honum dugi ekki ein svona til lengdar?

En ýmsir hafa orðið til að gagnrýna þessa breytingu. Miðað við hópinn sem ég sá á Facebook er þar ungt fólk í miklum meirihluta. Það telur að götur eigi að heita "sínum" nöfnum áfram. En það hefur lengi tíðkast að breyta nöfnum á götum þegar hverfi eru í uppbyggingu, rétt eins og er í Túnunum í dag. Þar hafa orðið miklar breytingar síðustu árin og tilvalið að nota tækifærið til að breyta þá nöfnum. En mér finnst þetta ekkert róttækt og hallast að því að fólk eigi eftir að jafna sig á því þegar til lengdar lætur að göturnar þarna í kringum Höfða eigi eftir að heita öðrum nöfnum. Er einhver að pirra sig á því í dag að Snorrabraut heiti ekki Hringbraut? Man einhver var Kærleiksstígur eða Skildinganesgata var? Eiginlega finnst mér þetta bara svolítið smart, svona í kjölfarið á allri umræðunni í fyrra, um að það þyrfti kvenlægar áherslur í bankana. Átti ekki íslenska fjármálakerfið að vera að miklu leyti þarna í kring? Minnum það á að hugsa ekki bara um karla með því að umkringja það kvennanöfnum.

ævisaga Vigdísar

Ég skrifaði dóm um bók Páls Valsson um Vigdísi Finnbogadóttur hér á Eyjuna. Mæli eindregið með bókinni.

skipulögð glæpastarfsemi

Ótrúlegur fjöldi gullmola í viðtalinu við formann KSÍ í Kastljósi í gær. Þar voru m.a. engar kvittanir og ekki með undirskrift fjármálastjórans heldur (viðtalið má lesa hér og horfa á hér).

En eitt finnst mér standa upp úr - ekki beint varðandi þetta mál, en svona almennt. Nú standa þeir KSÍ menn á því fastar en fótunum að um skipulagða glæpastarfsemi hafi verið að ræða. Stuðningskór þeirra tekur undir. Ef femínistar (eða stjórnvöld) tala um að skipulögð glæpastarfsemi þrífist á strippstöðum, þá er það púað í hel.

Ég trúi því alveg að skipulögð glæpastarfsemi þrífist á þessum stað. Ég trúi því jafnvel að færslur hafi verið settar á kortið í heimildarleysi. En til þess þurfti kortið að rata inn á staðinn og í hendurnar á einhverjum nálægt posa. Dómari tók afsakanir fjármálastjórans ekki trúanlegar. Það skiptir litlu máli hvort hann hefur endurgreitt vinnuveitandanum eða ekki. Hann var á ferð í umboði KSÍ og ætti ekki að að hafa farið þarna inn. Og kommon, ég veit hvað viðgengst inni á svona stöðum. Hvernig getur maðurinn verið fáfróður um það, jafnvel eftir að hann fer þarna inn?

Við kannski getum sammælst um það, í kjölfar þessa máls, að skipulögð glæpastarfsemi þrífist á strippstöðum. Það er ákveðin lexía. Reynum að muna þetta næst þegar umræða um skipulagða glæpastarfsemi á Íslandi hefst.

Þrennt enn í framhaldi af þessu viðtali: 1) Samfélagið hefur vissulega breyst, en ekki svo mikið, frá því 2005. Mörgum fannst þetta ekki í lagi þá og finnst það ekki núna. KSÍ bara fattaði ekki að almennar siðareglur eiga líka að gilda þar. 2) Endurgreiðsla er ekki það sama og bætur. Fólk vill oft frekar sleppa því að fara í dómsmál og greiðir þá jafnvel óréttmætar kröfur. 3) Ef þessi færsla fer í taugarnar á þér, þá bið ég þig að íhuga að ég var hugsanlega sofandi þegar ég skrifaði hana.

KSÍ og kampavín

Mér finnst alveg ótrúlegt að nokkur maður skuli verja það að hafa notað kreditkort vinnuveitanda síns til að kaupa sér fylgd "gleðikvenna" meðan hann spreðar milljónum á kampavín (lesið endilega góða athugasemd hér um fáránlegt orðalag í kringum vændi).

Hvort sem um er að ræða að maðurinn hafi notað kortið til að kaupa kampavín fyrir lægri upphæð, og það síðan straujað aftur, eða að hann hafi viljandi eða í vínæði eytt hærri upphæðum en hann kannski vildi gangast við. Hvort sem hann notaði kortið vinnuveitanda síns meðvitað eða óvart. Mín persónulega skoðun er að fólk ætti að láta það ógert að kaupa manneskjur yfir höfuð, sama í hvaða tilgangi það er. Og ekki halda því fram að þetta sé bara vinnusamningur.

Að kaupa aðra manneskju með milligöngu vinnuveitanda síns er svo allt annar handleggur.

Vinnuveitandi þessa manns heldur utan um skipulagt tómstundastarf langflestra íslenskra barna sem taka þátt í íþróttum. Vinnuveitandinn hefur varið manninn - eins og einhver risaeðla, afsakið, skriðjökull, reyndi að gera í Kastljósinu - með því að hann hafi fengið endurgreitt. Þrátt fyrir það telur dómari ekki ástæðu til að dæma manninum í hag. Sami dómari sakfelldi rekstraraðila strippklúbbsins fyrir skattamisferli, svo ekki var hann að hygla heimamanninum.

Vinnuveitandinn segir manninn vera fórnarlamb og enga ástæðu til að vera með yfirlýsingar um að kaup á strippi og manneskjum samræmist ekki stefnu hans og markmiðum. Vinnuveitandinn ætlast til að fólk setji börn sín í hendurnar á félagsskap sem normalíserar kaup á manneskjum. Er þetta það jákvæða sem fólk vonast til að börnin sín læri í íþróttahreyfingunni? Hefur ÍSÍ ekkert um málið að segja?

Mona Sahlin var staðin að því að misnota kort vinnuveitanda síns. Hún sagði af sér í kjölfarið. Ég verð að segja að mér finnst bílaleiga, bleiur og Toblerone saklausari innkaup en kampavín og konur. En grunnatriðið er það sama. Hún sagði af sér af því hún braut reglurnar. Hún notaði kort annars aðila til að fjármagna eigin neyslu - þótt hún hafi endurgreitt seint og um síðir.

Sem vekur kannski stærstu spurninguna í þessu samhengi: var viðkomandi starfsmaður að kaupa inn fyrir fleiri en sjálfa sig?

hvað er spilling?

Í framhaldi af síðustu færslu, þá má ég til með að setja hér inn þrjár skilgreiningar á spillingu. Í fyrsta lagi er það sem er kallað minniháttar (petty) spilling. Í öðru lagi er hefðbundin (routine) spilling, og í þriðja lagi meiriháttar (high level) spilling. Minniháttar spilling er frekar smávægileg og þrífst sennilega alls staðar.

Í hefðbundinni spillingu felst m.a. að þiggja gjafir, að frænddrægni viðgangist við stöðuveitingar, að fólk hagnist af aukastörfum, og að velgjörðarmenn stjórni atkvæðum/athöfum þeirra sem þeir styrkja.

Í meiriháttar spillingu skapast þörf fyrir velgjörðarmenn. Þar vænta embættismenn gjafa og skipulögð glæpastarfsemi er umborin fyrir endurgjald. Þar flytja stjórnmálamenn sig milli flokka fyrir eigin hag og bæði embættismenn og borgarar líta meðvitað framhjá spillingu.

Ég hef lengi talið - og held að flestir sem fylgjast með samfélagsmálum geti verið sammála mér - að ákveðnir þættir hefðbundinnar spillingar hafi viðgengist hér á landi. Mér finnst frekar spurning hverjum sé greiði gerður með því að halda því fram að svo sé ekki. Meðan við lítum framhjá vandanum gerum við ekkert í því að leysa hann.

fangelsi og fyrirgefning

Ég tók mér einn frídag í þessu ferðalagi sem er að ljúka. Notaði hann til að fara loksins í Stasi fangelsið, sem ég hef ætlað að skoða í öll hin skiptin sem ég hef heimsótt Berlín en ekki komið í verk. Þarna er boðið upp á 90 mínútna skoðunarferð með leiðsögn á ensku einu sinni í viku og ég rétt slapp inn. Ekki seinna vænna, en eftir tvo mánuði verða liðin 20 ár frá því múrinn hrundi.

Fangelsið er reyndar með þeim skárri sem ég hef séð í Austur-Evrópu. Ekki nándar nærri því eins svakalegir pyntingaklefar eins og t.d. í Vilníus, þar sem mér hreinlega varð óglatt undir lokin, þegar ég leit niður og sá að ég stóð á glergólfi og undir því mátti sjá ummerki morðs.

Í Hohenschönhausen* var mönnum haldið í gæsluvarðhaldi meðan rannsókn á "glæpum" þeirra fór fram. Leiðsögumaðurinn gerði létt grín að gamla kerfinu, benti á að austur-þýskum stjórnvöldum hefði verið mikið í mun að skapa sér trúverðugleika erlendis og þau hefðu því viljað sýna fram á að borgararnir byggju við réttarríki. Það að fangar fengju ekki að hitta lögmenn fyrr en eftir að rannsókn mála var lokið var talið smáatriði.

En þetta er ekki ástæða færslunnar, þótt skoðunarferðin hafi verið áhugaverð. Í lokin vakti leiðsögumaðurinn athygli okkar á því að á þessum tímapunkti væru gestir hans oft reiðir. Margir teldu óeðlilegt að þessu væri lýst sem liðinni tíð, því á hverjum degi væri fjöldi fólks í sambærilegum aðstæðum. Þjóðverjar teldu sig hins vegar heppna, að í þeirra tilviki væri þetta liðin tíð.

Fyrir marga væru aðstæðurnar auðvitað óþægilegar. Nokkrir leiðsögumannanna (aðallega þeir sem fara með þýskumælandi hópa í gegnum safnið) eru fyrrverandi fangar. Þeir lenda oft í því í hverfinu að rekast á fyrrverandi verði. Síðasti yfirmaður fangelsisins er t.d. enn íbúi þarna og fastagestur í næstu matvöruverslun. Það kemur víst oft fyrir að fangarnir spyrji Stasi-liðana hvort hinir síðarnefndu telji sig ekki þurfa að biðjast afsökunar. "Á hverju?" spyrja þeir þá gjarnan. "Þú vissir að það var ólöglegt að tala við útlendinga/fara yfir landamærin. Af hverju gerðirðu það? Ég braut ekkert af mér."

Þetta fannst mér athyglisvert. Nær ekkert sem Stasi-liðarnir gerðu var ólöglegt þegar þeir gerðu það. Örfáir hafa verið sakfelldir, og þá er það fyrir morð, enda skutu þeir flestir fólk sem var að reyna að fara yfir múrinn. Er þetta það sem er að gerast heima á Íslandi? Almenningur er reiður, vill afsökunarbeiðni fremur en flest annað en þeir sem leiddu þjóðina í þessar aðstæður horfa eingöngu á það að þeir hafi ekki brotið lög. Þetta lögformlega atriði er eflaust "öruggur staður að vera á", en ef ekki verður gert almennilega upp þá eigum við mörg eftir að spyrja hina svokölluðu útrásarvíkinga þessarar sömu spurningar langt fram eftir aldri. Það held ég að eigi ekki eftir að vera þjóðarsálinni hollt.

Að þessu loknu fór ég í gömlu höfuðstöðvar Stasi, þar sem Mielke réði ríkjum þar til múrinn féll. Það er svolítið eins og að fara inn í Bond-mynd frá áttunda áratugnum að koma þarna inn, myndavélar í vökvunarkönnum og hnöppum eru mest áberandi framan af. En ein lítil setning um fall múrsins og Stasi vakti athygli mína.

Þegar almenningur réðst inn í höfuðstöðvar Stasi og ætlaði sér að fletta hulunni ofan af þeim illvirkjum sem höfðu verið unnin þar. Stasi-liðar blönduðu sér í hópinn og voru fjölmennir í hópi þeirra sem leiddu innrásina í höfuðstöðvarnar. Þannig tókst þeim að beina athygli lýðræðissinna að þeim byggingum þar sem ómerkilegri gögn var að finna og tækifæri gafst til að fela/eyðileggja gögn sem voru meira virði.

Erum við í sambærilegri stöðu núna á Íslandi? Erum að bregðast við misvísandi yfirlýsingum og aðgerðum þeirra sem hafa hluti að fela? Það er a.m.k. þess virði að hafa það í huga þegar við erum að reyna að komast að því hvaða ákvarðanir leiddu til núverandi stöðu. Ég fékk í dag endanlega staðfestingu á þeirri tilfinningu minni að bankahrunið er algjörlega sambærilegt við samfélagsleg hrun af völdum styrjalda eða stjórnarfarsbreytinga í öðrum ríkjum. Ég vona að okkur beri gæfa til að læra af reynslu annarra þegar við vinnum úr þessu.

====

*Í myndinni Das Leben der Anderen eru senur sem sagt er að eigi sér stað í þessu fangelsi. Forstöðumaðurinn hafnaði hinsvegar umsókn framleiðenda um að fá að taka upp þar, því í myndinni er sagt frá Stasi-liða sem reyndi að aðstoða fangana. Engar vísbendingar eru um að neinn starfsmaður hafi reynt nokkuð slíkt og því var talið óeðlilegt að stuðla að því að gera söguna trúverðugri en hún er. Þetta þykir mér sýna töluverðan þroska þjóðarinnar (eða a.m.k. þessa einstaklings) og vera alveg laust við þá meðvirkni sem er svo áberandi heima.

söguleg fordæmi (og Icesave)

Ég mæli með grein Guðna Th. Jóhannessonar í Fréttablaðinu í dag. Meintar hetjudáðir okkar úr þorskastríðinu líta aðeins öðruvísi út þegar ekki er horft á þær í gegnum dýrðarljóma þjóðrembunnar. Ég held það væri okkur hollt að fara að hugsa aðeins um orðspor okkar á erlendri grund, það verður lykilatriði í endurreisn Íslands.

fiskabúr

Það er fundarherbergi í utanríkisráðuneytinu sem er gjarnan kallað fiskabúrið. Þar munu eflaust verða teknar margar ákvarðanir varðandi aðildarviðræður Íslands við ESB. Það er samt ekki fiskabúrið sem ég er að hugsa um núna, heldur fiskabúr sem mér skilst að hafi verið í anddyri Vesturbæjarlaugar í "gamla daga". Ég er alin upp úti á landi og man ekki sjálf eftir þessu, en þar sem ég bý nokkurn veginn í næsta húsi við laugina fer ég þangað reglulega núna. En nú hefur verið tekin upp söfnun (sjá hér á Facebook) til að koma upp nýju fiskabúri. Hver og einn getur lagt sitt af mörkum, smá framlag frá hverjum og einum getur haft áhrif. Þetta er reyndar eitt af því sem þessi blessaða kreppa hefur gert betra í samfélaginu, fólk lætur sér detta í hug alls kyns smáhluti sem gefur hversdagsleikanum lit.

Í Bandaríkjunum þekkti ég marga sem létu 10% af tekjum sínum af hendi rakna beint til kirkjunnar sinnar. Það var þeirra félagsnet, velferðarkerfi ef eitthvað kæmi upp á. Mig langar ekki að búa við svoleiðis kerfi, en það mætti kannski finna einhvern milliveg, þar sem við leggjum öll eitthvað á okkur til að gera nágrennið litríkara, skemmtilegra, jákvæðara. Fyrir þau sem nota Vesturbæjarlaug og vilja hressa aðeins upp á hana er tilvalið að hringja í:

* 901-5005 til að gefa 500 kr
* 901-5006 til að gefa 1500 kr
* 901-5007 til að gefa 2500 kr

eða upphæð að eigin vali með því að leggja inn á 0311-26-54050, kt 540509-1070. Það er Mímir - vináttufélag Vesturbæjar sem stendur fyrir söfnuninni.

sandkassaleikir

Alveg var það hreint ótrúleg upplifun að horfa á umræður á Skjá einum um eitt stærsta ágreiningsmál sem íslenska þjóðin stendur frammi fyrir. Tveir ungir karlar ræddu við þrjá (tiltölulega) unga karla og tvo miðaldra um Icesave og allir voru í jafnmiklum sandkassaleik. Mér sýndist ég sjá glitta í eina konu ganga fyrir myndavélina í bakgrunni. Konur eru 43% þingmanna og engin þeirra virðist skipta nógu miklu máli til að tjá sig um þetta (og ég veit að þær eru ekki formenn flokkanna, nema akkúrat þess sem ekki sendi formanninn). Á sama tíma sat einn karl og ræddi við þrjá aðra og tvær konur um hitt stóra málið sem varðar framtíð landsins. Þar voru náttúrulega mjúku málin líka til umræðu, ESB, þjóðaratkvæðagreiðslur og svona. Icesave hefur með alvöru völd að gera, peninga. Ég ætla að vona að það verði ekki bara þessir karlar sem mættu í Málefnið (eða karlarnir í InDefence, því ekki hef ég séð eina einustu konu í þeim hópi) sem ákveða hvernig Icesave fer.

hagfræði og dósahnífar

Einu sinni voru hagfræðingur, verkfræðingur og eðlisfræðingur fastir á eyðieyju. Dag einn fundu þeir niðursuðudós sem hafði skolað upp á ströndina og hugsuðu sér gott til glóðarinnar að borða innihaldið. Verkfræðingurinn vildi berja dósinni á stina til að opna hana, en eðlisfræðingnum fannst það harkaleg leið. Hann lagði til að nota þyngdaraflið, láta stein detta ofan á dósina og opna hana þannig. Hagfræðingurinn taldi hvoruga leiðina vænlega til árangurs. Lausnin er miklu einfaldari, sagði hann: "Gefum okkur bara að við séum með dósahníf."

Allar greinar félagsvísinda byggja að einhverju leyti á því að fræðimenn gefi sér forsendur sem þeir vinna og draga ályktanir út frá. Eftir að lesa tvær greinar (eftir fjóra hagfræðinga) á bls. 30 í Morgunblaðinu í dag er ég sannfærð um að hagfræðin gefi sér ekki bara að hún sé með dósahnífa, heldur fjölda þeirra til að velja á milli.

tvöföld atkvæðagreiðsla

Það hefur mikið verið rætt sl. ár hvort fara eigi í tvöfalda atkvæðagreiðslu um ESB-aðild. Í því fælist þá að fyrst yrði þjóðaratkvæðagreiðsla um það hvort fara eigi í aðildarviðræður. Fyrir því er væntanlega meirihluti, eða það segja a.m.k. allar skoðanakannanir sem gerðar hafa verið. Flest erum við forvitin að sjá hvað ESB hefur að bjóða (auðvitað ekki hvað við höfum fram að færa, það er ekki íslenska leiðin) og erum til í að gefa sambandinu aðeins undir fótinn, alveg án þess að vera tilbúin að segja hvort við í raun og veru viljum inn. Svo, eftir 18-36 mánaða samningaferli myndum við hafa aðra þjóðaratkvæðagreiðslu um það hvort við ætlum inn. Núverandi skoðanakannanir eru auðvitað ekki alveg marktækar, það er allt of langt þangað til slík ákvörðun yrði tekin en það er alls ekki ljóst hvort meirihluti sé fyrir aðild.

Það er hins vegar ein leið til að tryggja það að aðild verði samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu, og það er að hafa þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður. Af hverju það? Jú, allar rannsóknir sýna að þegar fólk er beðið um að samþykkja ferli áður en það fer í gang, þá er það mun líklegra til að samþykkja niðurstöðuna, hver svo sem hún er. Þetta hefur t.d. verið sýnt fram á með tilraunum þar sem gengið er í hús í einni götu og fólk beðið að samþykkja alls konar hluti í hverfinu með undirskrift, en ekki gengið í hús í næstu götu. Þegar svo er farið í framkvæmdir koma engar kvartanir frá fólkinu sem skrifaði undir, en endalausar kvartanir frá fólkinu sem ekki var spurt.

Andstæðingar ESB-aðildar, sem sátu niðri á þingi í gær og skrifuðu breytingatillögu væru að þjálfa fólk í að "segja já við Evrópu," svo ég vitni í góðan kollega minn á Bretlandseyjum en hann er mjög spenntur fyrir því að fá Ísland inn í ESB og taldi þetta fullkomna leið til að tryggja það.

friðhelgi, griðhelgi og Icesave, enn og aftur

Áfram heldur Icesave dellan alls staðar. Þegar samningarnir voru kynntir fór allt í háaloft yfir því að við værum að afsala okkur friðhelgi ríkisins (sovereign immunity). Ég hafði ekki einu sinni hugsað út í það þegar ég bloggaði hérna í síðustu viku um hegðun Íslands á alþjóðavettvangi, að þetta er auðvitað það sama og við gerðum þá. Í þessu afsali felst einungis afsal á réttinum til að hafna því að fara fyrir dóm. Við erum sumsé að segja að ef við brjótum gegn samningnum, þá megi fara með okkur fyrir dómstóla. Rétt eins og við gerðum þegar við sömdum í þorskastríðinu í kringum 1960; loforð sem við brutum 10 árum seinna. Við erum þá a.m.k. samkvæm sjálfum okkur ef við byrjum á því að brjóta þennan samning. Nú eru margir að segja að við eigum að undirbúa lögsókn gegn kröfuhöfunum í Icesave, Bretlandi og Hollandi. Þurfa þessi ríki þá ekki að samþykkja sama afsal friðhelgi? Merkilegt hvernig reglurnar eiga aldrei að eiga við þegar þær eru ekki okkur í vil.

En þetta var í síðustu viku. Núna eigum við að krefjast þess af Alþingi eða forsetanum að hafna samningnum, sem samninganefnd skipuð af ríkisstjórninni - sem hafði til þess umboð frá Alþingi - sendi til starfans. Vissulega má færa fyrir því rök að það hefði verið hægt að hafa nefndina sterkari. Niðurstaðan hefði mögulega getað verið betri. Þjóðin hefur enn ekki gögnin til að meta það. Ísland er líka og verður alltaf minna en flest nágrannaríkin. Eigum við að fara fram á það að spila úrslitaleikinn á Ólympíuleikunum aftur, af því töpuðum honum af því við notuðum ekki erlenda atvinnumenn? Við vinnum með þær bjargir sem við höfum.

valkostur í Icesave

Ég var að ræða við breskan kollega minn búsettan í Hollandi í gær, úti í sólinni fyrir utan Norræna húsið, meðan við biðum eftir öðrum sem ætluðu að borða með okkur. Icesave barst vitanlega í tal og ég fór að pirra mig á því hversu algengt það viðhorf er að við komumst upp með að borga ekki. Þessi kollegi minn er hagsagnfræðingur og var að kenna um efnahagslegt öryggi í námskeiði hjá okkur um öryggi smáríkja.

Þegar ég sagði að ég skildi ekki hvernig fólk teldi að það væri raunverulegur valkostur að borga ekki, sagði hann: "Auðvitað er það valkostur. Ef þið viljið lifa við lífskjör eins og þau voru fyrir 100 árum, eða kannski eins og Albanía á áttunda eða níunda áratugnum, þá getið þið sleppt því að borga. Þið getið lokað landamærunum, vitandi það að þið fáið ekki krónu í lán frá neinum í ansi mörg ár, og lifað á því sem þið framleiðið sjálf. Fólk gleymir oft að þetta sé valkostur."

Ég verð að viðurkenna að ég hafði rangt fyrir mér. Þetta er auðvitað valkostur. Bara ekki sá sem ég kýs.

Twitter í Teheran

Tveir af mínum uppáhaldskennurum í BA-námi voru Persar. Þeir tóku það alltaf mjög skýrt fram, eins og flestir Íranir sem búa í Bandaríkjunum, vildu ekki kenna sig við klerkaveldið Íran. Annar fluttist frá Íran í kringum 1950 og kenndi einn kúrs á ári þrátt fyrir að vera kominn á eftirlaun. Hann lýsti menningarsjokkinu sem hann fékk þegar hann flutti til Bandaríkjanna á mjög skemmtilegan hátt og eitt dæmið situr alltaf í mér. Herbergisfélagar hans á heimavistinni í háskólanum spurðu hann, eins og gengur og gerist, út í bakgrunn hans. Hvað gerðu foreldrarnir, hvað átti hann mörg systkin og þar fram eftir götunum. Nos þessi (Nosratollah hét hann) var mikill húmoristi og sagði að pabbi sinn seldi notuð fljúgandi teppi. Skrýtnast fannst honum þegar herbergisfélagarnir trúðu þessu. Segir sitt um upplýsingaflæði milli Mið-Austurlanda og Vesturlanda á þessum tíma, og um fáfræði Vesturlandabúa.

Mér verður oft hugsað til Nos þegar fréttir berast frá Íran. Hvað skyldi vera satt, hvað logið eða hreinlega litað af sýn vestrænna fréttamanna. Áhugaverðir punktar hér, um muninn t.d. á Facebook og Twitter, þar sem hægt er að loka fyrir aðgang að Facebook en skilaboð á Twitter er hægt að senda á fjölda máta.

Annað sem þessi grein að ofan rifjaði upp fyrir mér er hversu mikið boðskiptatækni breytist í kringum átök. Útvarp, sjónvarp, og net hafa tekið stökkbreytingum að loknum stórum átökum í heiminum. Prenttækni studdi við uppreisnir á sínum tíma. Andspyrnuöfl og stjórnvöld nota núna ólíka miðla til að koma skilaboðum sínum á framfæri. Fulltrúar í utanríkisþjónustum nokkurra ríkja hafa sagt mér að þeim sé ætlað að vera á Facebook og hægt er að fylgjast með uppfærslum ýmissa stjórnvalda á Twitter. Þess vegna fannst mér áhugavert, ef satt er, að það hafi þurft Hörð Torfason að endurtaka upplýsingar sem komu fram fyrr í vikunni til að fjármálaráðherra sýni staðfestingu á því að Bretar og Hollendingar hafi ekki viljað birta Icesave samningana. En hann birtir ekki upplýsingarnar á eigin síðu, heldur lætur manneskju úti í bæ fá útprent, sem hún svo setur á bloggsíðu sína. Væri ekki eðlilegra að þessar upplýsingar, fyrst á að birta þær á annað borð, komi fram á vef stjórnvalda? Væri það síður tekið trúanlegt af þeim sem draga í efa getu eða vilja stjórnvalda til að bæta stöðuna?

tækifæri í krísum

Hugmyndir um að í krísum felist tækifæri eru ekki nýjar af nálinni og mig langar svosem ekkert til að bera í bakkafullan lækinn með það. Ég benti ítrekað á það þegar ég var að vinna að norrænu verkefni um kynjaða hagstjórn, að þau ríki sem hefðu náð árangri með verkefni af þeim toga hefðu hafist handa eftir samfélagshrun. Í kjölfarið sagði ég gjarnan að það sem okkur vantaði sennilega, til þess að koma þessu í góðan gír hér heima, væri hrun eða bylting. Það er víst gott að gæta að því hvers maður óskar sér, því óskin gæti ræst! En þrátt fyrir að fjármálaráðherra hafi skipað nefnd sem á að vinna að innleiðingu kynjaðrar hagstjórnar hér á landi er fjölmargt sem eftir á að breyta. Eitt af því sem enn vantar upp á er að tryggja aðkomu beggja kynja að uppbyggingu íslensks samfélags, þótt umtalsverð fjölgun kvenna á þingi hafi vakið vissar vonir hjá mér.

Í ályktun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna nr. 1325 um konur, frið og öryggi frá árinu 2000 er fjallað um nauðsyn þess að konur komi að endurreisn samfélaga eftir átök, til jafns á við karla. Við vorum nokkur sem ræddum það og bentum á strax í haust að líta ætti til þessarar ályktunar við uppbyggingu íslensks samfélags, enda fjallar ályktunin um það hvernig megi breyta verkferlum og viðhorfum þegar svona hrun verður.

Við skipan í rannsóknarnefnd Alþingis fannst mér athyglisvert að tiltekið var úr hvað tveimur embættum einstaklingar áttu að koma sem skipuðu meirihluta nefndarinnar. Þar með varð sjálfgefið að einn karl yrði í nefndinni og umtalsverðar líkur á að þeir yrðu a.m.k. tveir þar sem karlar eru mun fleiri í hópi hæstaréttardómara. Þriðja aðilann í nefndinni átti að velja á grundvelli ákveðinnar menntunar og færni, ekki á grundvelli þess í hvaða embætti hann eða hún sæti. Þarna gafst loksins tækifæri til að breyta einhverju og þarna gafst eina færið á að skipa konu í nefndina.

Verkferlarnir og viðhorfin virðast þó ekkert hafa breyst; karlinn í embætti ríkissaksóknara situr sem fastast þrátt fyrir hagsmunatengsl og allskyns ummæli. Mikið er talað um hversu almennilegur maður þetta sé og ekkert spáð í þeim áhrifum sem það hefur að hann bara sé á skrifstofunni. Konan í rannsóknarnefndinni neitar að víkja fyrir ein ummæli sem eftir henni eru höfð. Hún á að komast að sannleiknum, ekki kæra neinn. En hún er ekki með sama tengslanet og hann, svo hún fær ekki sömu vernd.

Þegar áföll ganga yfir skapast tækifæri til að endurskoða ráðandi gildismat og kerfi. Missum ekki af tækifærinu til þess að nýta hæfileika kvenna. Þau sem vilja læra meira um ályktun 1325 ættu að kíkja á ráðstefnu í HÍ á föstudag, sjá nánar hér.

dugar ekki til

Það var mikið rætt strax í kjölfar hrunsins, a.m.k. í mínum vinahópum og vinnustað, að ekki dygði annað en að fá erlenda sérfræðinga til að aðstoða við rannsóknina á því sem gerðist. Fjölskyldu- og vinatengsl væru það mikil í íslensku samfélagi að ekki væri hægt að trúa hlutleysi nema utanaðkomandi aðilar kæmu að rannsókninni. Ráðning Evu Joly var hluti af því að stíga það skref.

Mér fannst ánægjulegt að sjá þessa frétt í gær, um að Björn Bergsson yrði skipaður ríkissaksóknari í öllum málum sem varða hrunið, einmitt meðan ég horfði á Kastljóssviðtalið við Evu Joly. Um leið velti ég því fyirr mér hvort þetta nægði til að tryggja að hún héldi áfram, þar sem þær kröfur sem hún setti fram gengu lengra. Hún telur óeðlilegt að núverandi ríkissaksóknari sitji áfram yfir höfuð. Hann segist hafa beðist lausnar í málum tengdum hruninu fyrir nokkru síðan, en það er ekki það sem hún er að fara fram á. Þá segir hún að nauðsynlegt sé að setja meiri peninga og mannafla í rannsóknina. Hvorugri kröfunni hefur verið brugðist við, en dómsmálaráðherra segist þó taka gagnrýninni alvarlega.

Ef við ætlum að fá á hreint hvað gerðist, finna út hvar sökin á heima, þá verðum við að leggja vinnu í að rannsaka. Rannsóknin kostar peninga. Ráðleggingar Evu Joly hljóma skynsamlega í mínum eyrum. Ég vona að við þeim verði brugðist. Við höfum ekki efni á að spara í þessu máli.

Bendi að lokum á frábæra samantekt Láru Hönnu um þetta mál. Dáist að orkunni í henni að halda saman öllum þessum gögnum, sem eiga eftir að verða frábær heimild um hrunið þegar fram líða stundir.

Að sverta sendiboðann

Ég held að það velkist fáir í vafa um það hér á landi að óhófleg græðgi og ofmetnaður hafi verið meðal þeirra þátta sem leiddu til hrunsins síðastliðið haust. Gallað regluverk og margt fleira spilaði inn í, en ekki er hægt að kenna lagaumhverfinu einu um. Íslensk fyrirtæki nýttu sér þau göt sem voru í kerfinu og niðurstaðan er sú að íslenska hagkerfið lagðist saman. Bankakreppa er staðreynd í mörgum öðrum ríkjum. Samfara henni hafa þau þó ekki lent í gjaldeyriskreppu eins og við stöndum frammi fyrir.

Ég játa það fúslega að ég er ekki stjórnsýslusérfræðingur. Ég get þó ekki með neinu móti séð að það sé brottrekstrarsök að Sigríður Benediktsdóttir, nefndarmaður í rannsóknarnefnd um hrunið, hafi sagt það sem ég held að flestir Íslendingar hafi hugsað og orðað það mjög almennt. Það, að hún hafi verið beðin um að segja af sér af persónulegum ástæðum finnst mér, ef satt reynist, hins vegar algjört hneyksli. Þetta rifjar upp fyrir mér þegar varðhundar kerfisins stukku á athugasemdir Evu Joly um að hún væri viss um að menn hér á landi hefðu misnotað aðstöðu sína fyrir hrun og reyndu þar með að gera störf hennar tortryggileg. Ég get ekki dregið aðra ályktun en þá að aðilar sem komu að þessum athugasemdum óttist niðurstöðurnar og reyni að sverta þá sem þeir telja ekki sér vinveitta og nú eru í áhrifastöðum. Þeir þora kannski ekki að drepa sendiboðann, en reyna þó að ata hann aur.

Ég hlustaði á prýðilegan fyrirlestur Guðna Th. Jóhannessonar í hádeginu í dag. Þar sagði hann aðspurður að hann hefði notað fjölda ónefndra heimildamanna við ritun bókar sinnar, Hrunið, vegna þess að við á Íslandi hefðum tilhneigingu til að afskrifa skoðanir ákveðins fólks, ekki út af því sem það segði heldur hvert það væri. Dæmin hér að ofan finnst mér lykta af slíkri hegðun. Ég hef vissulega gert mig seka um hana sjálf, það er til fólk sem ég tek ekkert mark á út af því sem ég hef heyrt og séð það gera. Þetta er eitt af því sem ég vona að við reynum að læra af og breyta í Íslandi framtíðarinnar - og jafnvel nútímans.


Um hæfi nefndarmanna segir annars í lögum um rannsóknarnefndina:

Um sérstakt hæfi nefndarmanna fer eftir sömu reglum og fram koma í 3. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993. Ber nefndarmanni að víkja sæti að því marki sem hann tengist einstaklingi, stofnun eða einkafyrirtæki sem rannsókn nefndarinnar beinist að.

Nefndin skal birta opinberlega upplýsingar um hlutabréfaeign nefndarmanna í fjármálafyrirtækjum sem aðgerðir stjórnvalda samkvæmt lögum nr. 125/2008 hafa tekið til, skuldir þeirra við þau, svo og starfsleg tengsl þeirra, maka þeirra og náinna skyldmenna þeirra við þá sem sinnt hafa stjórnunarstörfum í umræddum fjármálafyrirtækjum eða þeim stofnunum ríkisins sem rannsókn nefndarinnar beinist að. Sama gildir um önnur atriði sem haft geta áhrif á sérstakt hæfi nefndarmanna. Upplýsingar þessar skulu miðast við síðastliðin fimm ár fyrir gildistöku laganna, fjárhæðir sem eru yfir fimm milljónir króna og einnig eignarhluta umfram þá fjárhæð í félögum sem átt hafa hluti í umræddum fjármálafyrirtækjum 1. september 2008.

Greinin sem vísað er til í stjórnsýslulögum hljóðar svo:

Starfsmaður eða nefndarmaður er vanhæfur til meðferðar máls:

1. Ef hann er aðili máls, fyrirsvarsmaður eða umboðsmaður aðila.

2. Ef hann er eða hefur verið maki aðila, skyldur eða mægður aðila í beinan legg eða að öðrum lið til hliðar eða tengdur aðila með sama hætti vegna ættleiðingar.

3. Ef hann tengist fyrirsvarsmanni eða umboðsmanni aðila með þeim hætti sem segir í 2. tölul.

4. Á kærustigi hafi hann áður tekið þátt í meðferð málsins á lægra stjórnsýslustigi. Það sama á við um starfsmann sem fer með umsjónar- eða eftirlitsvald hafi hann áður haft afskipti af málinu hjá þeirri stofnun sem eftirlitið lýtur að.

5. Ef málið varðar hann sjálfan verulega, venslamenn hans skv. 2. tölul., næstu yfirmenn persónulega eða stofnun eða fyrirtæki í einkaeigu sem hann er í fyrirsvari fyrir.

6. Ef að öðru leyti eru fyrir hendi þær aðstæður sem eru fallnar til þess að draga óhlutdrægni hans í efa með réttu.

Eigi er þó um vanhæfi að ræða ef þeir hagsmunir, sem málið snýst um, eru það smávægilegir, eðli málsins er með þeim hætti eða þáttur starfsmanns eða nefndarmanns í meðferð málsins er það lítilfjörlegur að ekki er talin hætta á að ómálefnaleg sjónarmið hafi áhrif á ákvörðun.

Sjötta tölulið hér að ofan mætti e.t.v. reyna að túlka þannig að aðstæður séu til að draga óhlutdrægni Sigríðar í efa, en ég held að sá varnagli sem sleginn er í lokamálsgreininni hljóti að eiga við.